Superb-seq: nowe narzędzie wykrywa niezamierzone cięcia CRISPR
Naukowcy z Salk Institute opracowali metodę Superb-seq, która pokazuje wszystkie zmiany wprowadzone przez CRISPR – zarówno zamierzone, jak i przypadkowe – oraz ich wpływ na aktywność genów w pojedynczych komórkach. Dzięki temu łatwiej wykryć niepożądane edycje i ocenić bezpieczeństwo terapii genowych. Wyniki opisano w czasopiśmie „Nature Methods”.
Problem, który ciąży nad CRISPR
Technika CRISPR/Cas9 działa jak molekularne nożyczki. Białko Cas9 tnie DNA w miejscu wskazanym przez tzw. przewodnie RNA. Pomysł wywodzi się z obserwacji bakterii, które w ten sposób bronią się przed wirusami. Naukowcy nauczyli się tworzyć własne przewodnie RNA, by usuwać geny w badaniach laboratoryjnych albo zastępować zmutowane fragmenty w terapiach. W 2023 roku zatwierdzono w USA pierwszą terapię opartą na CRISPR, przeznaczoną dla osób z anemią sierpowatą i beta-talasemią.
Wciąż jednak pozostaje kłopot: CRISPR potrafi edytować także fragmenty genomu, których nie miał dotykać. Obecne metody pokazują, gdzie takie niechciane zmiany się znajdują, ale nie mówią, w których komórkach wystąpiły ani jak wpłynęły na ich działanie.
Jak działa Superb-seq
Metoda łączy edycję Cas9, krótką sekwencję DNA zapisującą dokonaną zmianę oraz sekwencjonowanie RNA pojedynczych komórek. W ten sposób można powiązać konkretną edycję ze zmianą aktywności genów w danej komórce.
Zespół przetestował narzędzie na 34 tys. komórek z trzech linii komórkowych. W grupie 10 tys. ludzkich komórek białaczki hodowanych w laboratorium Superb-seq wykrył 43 miejsca edycji, z czego 36 było poza celem, oraz 5761 komórek z wprowadzonymi zmianami. Narzędzie uchwyciło też zmiany w aktywności genów, których nie widać w dotychczasowych metodach, i lepiej oceniało skutki edycji niż jego poprzednik, Perturb-seq.
Jak przyznaje Graham McVicker, kierujący badaniem: „Wiedziałem, że edycje poza celem są problemem, ale były znacznie częstsze, niż się spodziewałem”.
Do czego może się przydać
Autorzy widzą cztery główne zastosowania:
- badania podstawowe – sprawdzenie, w jakim stopniu niechciane edycje mogły zniekształcić wyniki licznych prac opartych na CRISPR,
- rozwój leków – wczesna ocena bezpieczeństwa kandydatów na terapie genowe,
- medycyna spersonalizowana – genomy różnią się między ludźmi, więc mogą powstawać inne edycje poza celem, a narzędzie pozwoliłoby wybrać najbezpieczniejszą terapię dla konkretnej osoby,
- uczenie modeli sztucznej inteligencji – dane o skutkach edycji w pojedynczych komórkach mogą poprawić modele przewidujące reakcje komórek.
Twórcy złożyli wniosek patentowy na metodę.
Co to oznacza w praktyce
Na razie to narzędzie badawcze, a nie metoda stosowana w leczeniu pacjentów. Nie oznacza więc zmian w dostępnych terapiach, także w Polsce. Jego znaczenie polega na tym, że może podnieść standard oceny bezpieczeństwa terapii genowych, zanim trafią one do badań klinicznych. W Unii Europejskiej takie terapie podlegają osobnej, rygorystycznej ocenie, a dokładniejsze dane o skutkach ubocznych na poziomie komórek mogłyby wspierać tę ocenę, choć artykuł nie odnosi się do kwestii regulacyjnych.
Dla polskich laboratoriów korzystających z CRISPR istotna jest też druga strona: jeśli niezamierzone edycje są częste, część wcześniejszych wniosków z eksperymentów może wymagać ponownego sprawdzenia. Autorzy sugerują, że Superb-seq pozwoli to ocenić.
Źródło: Phys.org – „New tool tracks unintended CRISPR edits and their effects in individual cells”



